«Και η διαφθορά φτάνει στα όρια της, όταν οι μετέχοντες δεν γνωρίζουν καν ότι είναι διεφθαρμένοι». Αυτή η φράση ανήκει στον Αλέν Ντενέ, Καναδό φιλόσοφο και πολιτικό επιστήμονα, γνωστό για το έργο του σχετικά με τις φορολογικούς παραδείσους και τις εξορύξεις στην Αφρική. Περιγράφει τη θεσμική ή συστημική διαφθορά, όπου αυτές οι πρακτικές δεν αποτελούν πλέον εξαίρεση, αλλά τον κανόνα. Όταν η διαφθορά γίνεται τρόπος λειτουργίας του συστήματος, στην πολιτική, τη διοίκηση ή στις επιχειρήσεις, οι άνθρωποι ενσωματώνουν/αφομοιώνουν αυτές τις συμπεριφορές τόσο βαθιά, που τις θεωρούν φυσιολογικές, νόμιμες και ότι «έλα μωρέ, όλοι το ίδιο κάνουν»

Επομένως, το ανώτατο όριο της διαφθοράς δεν είναι η ίδια η παρανομία, αλλά η διαφθορά που έχει γίνει κουλτούρα, η οποία δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια απ’ αυτούς που τη διαπράττουν. Η διαφθορά, ως "υπόγεια σήψη", υπάρχει και σε μια πιο ύπουλη μορφή, εκείνη που θεωρείται πλέον δεδομένη, ώστε οι ίδιοι οι συμμετέχοντες δεν αντιλαμβάνονται καν ότι είναι μέρος της. Εκεί όπου η φράση «έτσι γίνονται αυτά» λειτουργεί ως άλλοθι.

Στη σημερινή ελληνική πραγματικότητα, η διαφθορά δεν περιορίζεται στις κορυφές της εξουσίας. Αυτό είναι η κορυφή του παγόβουνου. Η διαφθορά διαπερνά οριζόντια το σύστημα: από τις πολιτικές αποφάσεις, που εξυπηρετούν συγκεκριμένα συμφέροντα, μέχρι τις μικρές καθημερινές διευκολύνσεις «των δικών μας παιδιών», για λόγους ψηφοθηρικούς, που θεωρούνται σχεδόν φυσιολογικές. Η διαπλοκή μεταξύ πολιτικής, οικονομίας και μέσων ενημέρωσης, δημιουργεί ένα πλέγμα αλληλεξαρτήσεων, όπου η αλήθεια συχνά υποχωρεί μπροστά στην σκοπιμότητα. Και αφού το ψάρι βρωμήσει από το κεφάλι… «ζεσταίνονται» και ακολουθούν το ρουσφέτι, η φοροδιαφυγή και η φοροκλοπή, ο ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παράνομες επιδοτήσεις, τα «μαϊμού» προγράμματα, οι παράνομες παρακολουθήσεις, η «νόμιμη» διανομή του χρήματος, η θεοποίηση του κέρδους στην ελεύθερη οικονομία με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Στο μεταξύ όλοι όσοι συμμετέχουν ορκίζονται στη λέξη ΗΘΙΚΗ.

Το πιο ανησυχητικό λοιπόν δεν είναι η ύπαρξη αυτών των φαινομένων. Είναι η ανοχή απέναντί τους. Όταν η κοινωνία εξοικειώνεται και η αδικία δεν προκαλεί αντίδραση, αλλά παραίτηση, τότε η διαφθορά παύει να είναι εξαίρεση και γίνεται κανόνας. Και τότε, πράγματι, φτάνουμε στο σημείο όπου πολλοί δεν γνωρίζουν καν ότι συμμετέχουν σ’ αυτή, γιατί έχουν μάθει να τη θεωρούν «αναγκαίο κακό» ή «ρεαλισμό»

Η αποδοχή αυτή τροφοδοτεί έναν φαύλο κύκλο. Οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη τους στους θεσμούς, απομακρύνονται από τη συλλογική δράση και περιορίζονται στην ατομική επιβίωση. Και όσο η κοινωνία αποσύρεται, τόσο τα φαινόμενα διαφθοράς ενισχύονται, χωρίς ουσιαστικό έλεγχο.

Η αντιμετώπιση της διαφθοράς δεν είναι μόνο ζήτημα νόμων και ελέγχων∙ αν και αυτά είναι απαραίτητα. Είναι κυρίως ζήτημα συνείδησης. Απαιτεί επαναπροσδιορισμό αξιών, ενίσχυση της διαφάνειας, ενεργή συμμετοχή των πολιτών και καθημερινή στάση ευθύνης. Να αμφισβητούμε το «έτσι γίνεται», να αρνούμαστε το «όλοι το κάνουν» και να υπερασπιζόμαστε το δημόσιο συμφέρον, ακόμη και στις μικρές πράξεις.

Τελικά, η πιο επικίνδυνη διαφθορά δεν είναι αυτή που φαίνεται. Είναι αυτή που έχει γίνει αόρατη, που έχει γίνει κουλτούρα.