Πολλοί είναι αυτοί που αναφέρονται στο φαινόμενο της απο-ιδεολογικοποίησης της εποχής μας. Προσωπικά νιώθω ότι βρισκόμαστε σε μια μεταβατική περίοδο, που φαίνεται να ξεκινάει με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και την υποχώρηση, έως και διάλυση, των παραδοσιακών κομμουνιστικών κομμάτων. Λέω μεταβατική, γιατί η αναζήτηση και η εξέλιξη της θεωρητικής σκέψης υπάρχει, όσο και αν επικρατεί αυτή η ρευστότητα, όσο και αν δεν έχει μορφοποιηθεί το καινούργιο.

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και του «υπαρκτού σοσιαλισμού» δεν σήμανε μόνο την αμφισβήτηση, και την αποτυχία, του συγκεκριμένου μοντέλου, αλλά γκρέμισε και το διπολικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο λειτουργούσε η πολιτική σκέψη για τον 20ό αιώνα. Η διάλυση των παραδοσιακών κομμουνιστικών κομμάτων άφησε ένα τεράστιο ιδεολογικό κενό. Αυτό δημιούργησε μια αίσθηση «κενότητας», την οποία ορισμένοι εξέλαβαν ως το τέλος των ιδεολογιών.

Σήμερα αυτοί που αναφέρονται στην απο-ιδεολογικοποίηση, θέλουν να δώσουν έμφαση στην ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος παρουσίασε τον εαυτό του όχι ως ιδεολογία, αλλά ως «μονόδρομο». Η απουσία ενός ισχυρού αντίπαλου ιδεολογικού δέους έκανε την κυρίαρχη αφήγηση να φαίνεται ως η μόνη δυνατή πραγματικότητα.

Το γεγονός ότι «δεν έχει μορφοποιηθεί το καινούργιο» δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει διεργασία. Αντίθετα, ζούμε σε μια εποχή έντονης θεωρητικής αναζήτησης και αμφισβήτησης, η οποία ωστόσο δεν πολυφαίνεται, γιατί δεν υπάρχει ένα ενιαίο, κεντρικό, δογματικό σχήμα, όπως ήταν ο Μαρξισμός-Λενινισμός για ένα μεγάλο μέρος της αριστεράς. Αυτό αποτυπώνεται κατά τη γνώμη μου και στην διαρκή πολυδιάσπαση των «αριστερών» και «κεντροαριστερών» κομμάτων στην Ελλάδα και στην συνεχή ανάδειξη προσωπικών κομμάτων με ηγέτες∙ και όχι κομμάτων με ιδεολογικές αρχές και αξίες.

Θέλω να πιστεύω ότι η σκέψη ανανεώνεται μέσα από νέα πεδία, όπως η οικολογία, η κριτική της τεχνολογίας, η μετα-αποικιακή θεωρία, η κριτική της χρηματοπιστωτικής παγκοσμιοποίησης. Η κρίση του 2008, η πανδημία, η κλιματική αλλαγή και η άνοδος νέων μορφών αυταρχισμού έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο την ανάγκη για ριζική αλλαγή∙ αλλά το πώς, είναι ακόμα υπό συζήτηση.

Προσωπικά θεωρώ ότι το μέλλον της πολιτικής θα κυριαρχείται από τις αξίες της οικολογίας, με βασική αντίθεση την αντίθεση ανάμεσα στη «βιωσιμότητα» και τη «μη βιωσιμότητα», Αυτή η μετάβαση στη «βιωσιμότητα» αλλάζει τα πάντα: Έχουμε νέο ορισμό του πλούτου. Η συσσώρευση κεφαλαίου συγκρούεται πλέον με την ανάγκη για διατήρηση των πόρων. Το ερώτημα δεν είναι μόνο «ποιος κατέχει τα μέσα παραγωγής», αλλά «αν η παραγωγή καταστρέφει το μέλλον μας». Έχουμε νέες συμμαχίες: Η αντίθεση «βιώσιμο και μη βιώσιμο» μπορεί να ενώσει έναν εργάτη και έναν επιχειρηματία, που επενδύουν στην πράσινη μετάβαση, εναντίον εκείνων που επιμένουν σε μοντέλα εξάντλησης των πόρων. Η ιδεολογία παύει να είναι μόνο ανθρωποκεντρική και γίνεται οικοκεντρική. Η «εκμετάλλευση» δεν αφορά πλέον μόνο τον άνθρωπο, αλλά και το οικοσύστημα.

Είναι, βέβαια, μια πρόκληση, γιατί η κλασσική μαρξιστική αντίθεση εργασίας-κεφαλαίου δεν εξαφανίζεται, αλλά «ντύνεται» με τα χρώματα της οικολογίας, όπως για παράδειγμα ποιος θα πληρώσει το κόστος της πράσινης μετάβασης - Δίκαιη Μετάβαση.