Οι ενεργειακοί άμεσοι και μεσοπρόθεσμοι στόχοι για το 2030 και 2040 χωρίς «γέφυρες» μεταβατικών καυσίμων, όπως το φυσικό αέριο, για να είναι εφικτοί, πρέπει να συνοδεύονται με προτάσεις, όπως η άμεση αντικατάσταση των καυστήρων πετρελαίου και φυσικού αερίου με αντλίες θερμότητας. Οι αντλίες θερμότητας δεν είναι πια «νέα» τεχνολογία. Εδώ και χρόνια γνωρίζουμε ότι λειτουργούν αποδοτικά και έχουν σημαντικό ρόλο στην απανθρακοποίηση. Παρ’ όλα αυτά, η εξάπλωσή τους δεν προχωρά με τον ρυθμό που θέτουν οι πολιτικές και οι στόχοι. Αυτό ακριβώς ήταν και το βασικό ζήτημα που συζητήθηκε σε πρόσφατο συμπόσιο στο Λονδίνο που πραγματοποιήθηκε από το Υπουργείο Ενεργειακής Ασφάλειας και Μηδενικών Εκπομπών του Ηνωμένου Βασιλείου.

Έχοντας προσωπική εμπειρία, γιατί λειτουργούμε στο σπίτι γεωθερμική αντλία θερμότητας εδώ και είκοσι χρόνια, υποστηρίζω διαρκώς ότι οι γεωθερμικές αντλίες θερμότητας έχουν εξαιρετική απόδοση. Ωστόσο, η ευρύτερη μετάβαση σε αντλίες θερμότητας καθυστερεί παγκοσμίως. Βασικές αιτίες για τη χώρα μας είναι το υψηλό αρχικό κόστος, οι ελλείψεις σε εξειδικευμένους τεχνικούς και η ισχυρή εξάρτηση από το φυσικό αέριο.

Για την εγκατάσταση, ιδίως της γεωθερμικής αντλίας, το κόστος είναι απαγορευτικό για πολλά νοικοκυριά χωρίς την κρατική επιδότηση. Παρατηρείται δε έλλειψη σε εξειδικευμένους μηχανικούς και τεχνικούς, ενώ για να λειτουργήσει μια αντλία αποδοτικά σε παλαιότερες κατασκευές, απαιτούνται αναβαθμίσεις στη μόνωση ή αλλαγή των σωμάτων καλοριφέρ.

Σημαντικό ρόλο παίζει το φυσικό αέριο και έχει λειτουργήσει ως «φρένο» στην ανάπτυξη των αντλιών θερμότητας. Για δεκαετίες, το φυσικό αέριο επιδοτήθηκε ως το «μεταβατικό» και οικονομικό καύσιμο και για πολλά χρόνια η τιμή του ήταν σημαντικά χαμηλότερη από αυτή του ηλεκτρικού ρεύματος. Οι δε διακυμάνσεις στις τιμές του ρεύματος προκαλούσαν και προκαλούν αβεβαιότητα στους καταναλωτές.

Από την άλλη η εκτεταμένη ύπαρξη δικτύων διανομής φυσικού αερίου δημιούργησε ένα είδος εξάρτησης. Αντί να προωθηθούν άμεσα οι αντλίες θερμότητας, οι αρμόδιοι συνεχώς φροντίζουν για τη διατήρηση αυτών των δικτύων, είτε ως έχουν, είτε με τη σκέψη μελλοντικής χρήσης «πράσινου υδρογόνου». Επειδή η αντικατάσταση λέβητα αερίου με νέο λέβητα είναι φθηνότερη και γρηγορότερη, οι καταναλωτές προτιμούν τον λέβητα∙ και δεν πάνε σε αντλία θερμότητας. Ένας λέβητας αερίου κοστίζει ελάχιστα σε σχέση με μια αντλία θερμότητας∙ αλλά και οι εγκαταστάτες προωθούν το αέριο λόγω ευκολίας και έτοιμης τεχνογνωσίας.

Μερικά πρόσθετα στοιχεία. Η κατασκευή και η λειτουργία των μεγάλων αγωγών και των εγκαταστάσεων αποθήκευσης, συνοδεύεται από ρήτρες αγοράς. Το κράτος είχε ισχυρό κίνητρο να αυξήσει την κατανάλωση αερίου για να εκπληρώσει τις διακρατικές του δεσμεύσεις και να εξασφαλίσει γεωπολιτικές ισορροπίες. Η ΔΕΔΑ και οι εταιρείες διανομής επένδυσαν και επενδύουν δισεκατομμύρια ευρώ για να σκάψουν πόλεις και γειτονιές. Οι επενδύσεις αυτές έχουν ορίζοντα απόσβεσης 20 έως 30 ετών. Η γρήγορη μετάβαση σε αντλίες θερμότητας θα μετέτρεπε αυτά τα δίκτυα σε «λιμνάζοντα περιουσιακά στοιχεία». Έτσι, το σύστημα πιέζει για την επιβίωσή τους.

Η υποχρέωση των νέων οικοδομών να εγκαθιστούν υποδομή αερίου (αναμονές), εγκλώβισε τους εργολάβους και τους ιδιοκτήτες στην εύκολη λύση. Ενώ το αέριο επιβάλλεται, έμμεσα ή άμεσα, η γεωθερμική αντλία αντιμετωπίζεται ως «πολυτέλεια», χωρίς καμία θεσμική διευκόλυνση, όπως η απλοποίηση αδειών για τις γεωτρήσεις.

Για να αλλάξουν τα πράγματα σήμερα, με τα γεωπολιτικά δεδομένα για το φυσικό αέριο και τις πολιτικές της ΕΕ για την σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων στη θέρμανση, πρέπει οι επιδοτήσεις να στραφούν καθαρά στις αντλίες θερμότητας. Ο πυρήνας του προβλήματος δεν είναι τεχνολογικός, αλλά συστημικός, οικονομικός και πολιτικός.

Ο συνδυασμός αντλιών θερμότητας με ανανεώσιμες πηγές, όπως τα φωτοβολταϊκά, μπορούν να κάνουν τα έργα πιο ελκυστικά, παράλληλα με την ενημερωτική καμπάνια για αλλαγή στη συμπεριφορά των χρηστών.