Στη δημόσια συζήτηση επανέρχεται συχνά η φράση «άλλο κόμμα, άλλο κίνημα». Δεν πρόκειται για ρητορικό σχήμα, αλλά για ουσιαστική πολιτική διάκριση που, αν αγνοηθεί, οδηγεί σε σύγχυση, απογοήτευση και τελικά σε πολιτική αδυναμία. Η σημερινή πολυσπερμία κομμάτων στην Ελλάδα σχετίζεται άμεσα με αυτή τη σύγχυση και την αδυναμία συγκρότησης αξιόπιστου εναλλακτικού πόλου εξουσίας.

Το κίνημα γεννιέται από κοινωνικές ανάγκες, αγωνίες και συγκρούσεις. Είναι ρευστό, ανοιχτό, συχνά αυθόρμητο. Δεν έχει υποχρέωση συνολικού προγράμματος, ούτε ευθύνη διακυβέρνησης. Λειτουργεί με όρους πίεσης, διεκδίκησης, αφύπνισης. Μπορεί να είναι θεματικό (περιβάλλον, δικαιώματα, ακρίβεια, πόλη), τοπικό ή πανεθνικό. Η δύναμή του βρίσκεται στην κοινωνική του νομιμοποίηση και στη μαζικότητα, όχι στη θεσμική του σταθερότητα. Ο ρόλος του είναι να πιέζει, να αναδεικνύει, να αλλάζει συσχετισμούς.

Το κόμμα, αντίθετα, είναι μηχανισμός εξουσίας ή διεκδίκησης εξουσίας. Οφείλει να έχει πρόγραμμα συνολικό με σαφές οικονομικό υπόβαθρο, οργανωτική συγκρότηση, δομή και συνέχεια, ιεραρχήσεις, προτεραιότητες, στελέχη,. Κρίνεται όχι μόνο για τις προθέσεις του, αλλά για την ικανότητά του να κυβερνήσει ή να επηρεάσει τη διακυβέρνηση. Ένα κόμμα χωρίς στρατηγική εξουσίας είναι, στην καλύτερη περίπτωση, λέσχη ιδεών.

Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια δημιουργήθηκαν πολλά κόμματα ως πολιτική προέκταση κινημάτων: θεματικών, οικολογικών, αντιμνημονιακών, τοπικών. Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκη αρνητικό. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το κόμμα θεωρεί ότι μπορεί να λειτουργήσει μόνο με κινηματικούς όρους. Με καθαρότητα θέσεων, χωρίς προτεραιότητες, χωρίς δύσκολες αποφάσεις, χωρίς κοινωνικές συμμαχίες. [Θα τολμήσω να πω ότι και το αντιμνημονιακό κίνημα της περιόδου 2010–2014 αποτέλεσε τη μαζική κοινωνική βάση πάνω στην οποία οικοδομήθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ ως κόμμα εξουσίας. Το εγχείρημα πέτυχε εκλογικά, αλλά ανέδειξε και τα όρια της απότομης μετατροπής ενός κινηματικού ρεύματος σε κυβερνητικό μηχανισμό.]

Έτσι προκύπτει η σημερινή εικόνα με πολλά μικρά κόμματα, που έχουν μεν σαφή θεματική ταυτότητα, αλλά χωρίς δυνατότητα κυβερνητικής σύνθεσης. Κόμματα που μιλούν «για όλα», αλλά δεν μπορούν να αναλάβουν ευθύνη για τίποτα. Κόμματα που συγχέουν τη φωνή διαμαρτυρίας με τη δυνατότητα διακυβέρνησης.

Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι τα κινήματα αλλάζουν την κοινωνία όταν πιέζουν, όχι όταν υποκαθιστούν πρόωρα τα κόμματα. Και τα κόμματα επιβιώνουν όταν ενσωματώνουν δημιουργικά τα αιτήματα των κινημάτων, όχι όταν τα μιμούνται.

Η σημερινή πολυδιάσπαση δεν είναι ένδειξη πλουραλισμού· είναι ένδειξη αδυναμίας συγκρότησης πολιτικού κέντρου βάρους. Όσο δεν ξεκαθαρίζουμε τι είναι κίνημα και τι κόμμα, θα συνεχίσουμε να παράγουμε πολιτικές φωνές χωρίς πολιτικό αποτέλεσμα. Και αυτό, σε μια χώρα που χάνει χρόνο και αντοχές, δεν είναι πολυτέλεια· είναι πρόβλημα.