Ζούμε σε μια εποχή όπου η προσωπική ευθύνη όπως και το προσωπικό ρίσκο θεωρούνται ανάθεμα στη κοινωνία μας. Διαρκώς παρατηρεί κανείς ανθρώπους να ρίχνουν τις ευθύνες των πράξεών τους στη «κοινωνία», ή στο «σύστημα», ή ακόμη και στον Θεό, ενώ το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται διαρκώς στους πολιτικούς, τους γραφειοκράτες, αλλά ακόμη και στον επιχειρηματικό κόσμο, με τους περισσότερους να αποφεύγουν κάθε είδους ρίσκου ή ευθύνης μετά μανίας για τις αποφάσεις που λαμβάνουν, αποφάσεις που επηρεάζουν συνήθως χιλιάδες ή εκατομμύρια πολίτες.

Ας ξεκινήσουμε πρώτα από τους πολιτικούς. Ας υποθέσουμε πως ένα υποθετικό κόμμα αναλαμβάνει τα ηνία της διακυβέρνησης του κράτους και υλοποιεί μια σειρά από καταστροφικές οικονομικές πολιτικές, π.χ. «πάγωμα» των ενοικίων, δραματική αύξηση του πληθωρισμού για την χρηματοδότηση επιδοματικών πολιτικών, αλλά και άλλων πολιτικών, όπως στον τομέα της δημόσιας εκπαίδευσης, όπως οι θετικές δράσεις και η αξιολόγηση των μαθητών με μη μεριτοκρατικά κριτήρια, πολιτικές που εν ολίγοις βλάπτουν χιλιάδες ή και εκατομμύρια πολίτες. Ορισμένοι πολίτες ενδέχεται να χάσουν την δουλειά τους, να καταστραφούν οικονομικά, να λάβουν κατώτερη ποιότητα εκπαίδευσης, κτλπ, επιπτώσεις ιδιαίτερα σημαντικές και κατακριτέες. Ποια θα είναι η επίπτωση, το ρίσκο, η ευθύνη, των πολιτικών, των γραφειοκρατών, των ακαδημαϊκών, των ιδεολόγων, που θα έχουν προασπίσει, προωθήσει, ψηφίσει και υλοποιήσει αυτές τις υποθετικές πολιτικές, που θα έχουν καταστρέψει χιλιάδες ζωές; Στην καλύτερη των περιπτώσεων, κάτι που δεν είναι καν δεδομένο, θα χάσουν την θέση τους, την καρέκλα τους, την δουλειά τους. Στην χειρότερη των περιπτώσεων, δεν θα υποστούν καμία συνέπεια, όπως είθισται να γίνεται. Θεωρεί κανείς, ανεξαρτήτως ιδεολογίας, κομματικής ταυτότητας, κοσμοθεωρίας, πως είναι σοφό, πρέπον και ηθικό, να λαμβάνουν αποφάσεις άτομα τα οποία δεν φέρουν καμία ευθύνη, άτομα τα οποία δεν λαμβάνουν κανένα προσωπικό ρίσκο, στο αν οι πολιτικές αυτές θα επιτύχουν ή όχι, και αν λαμβάνουν κάποιο ρίσκο, π.χ. το τέλος ή η προσωρινή παύση της πολιτικής τους καριέρας, είναι ιδιαίτερα μικρότερο σε σχέση με τη ζημιά που δύναται να προκαλέσουν στην υπόλοιπη κοινωνία;

Ας πιάσουμε τώρα τον οικονομικό κόσμο. Οι περισσότεροι, πέραν ολίγων εξαιρέσεων, συμφωνήσουν πως όταν ένας άνθρωπος λαμβάνει ένα οικονομικό ρίσκο, είτε σε μια μικρή είτε σε μια μεγάλη κλίμακα, ανοίγει λ.χ. μια επιχείρηση, ή επενδύει σε μια νέα τεχνολογία, κ.ο.κ., θα πρέπει να επιβραβεύεται αν αυτό το ρίσκο επιτύχει και να ζημιώνεται παράλληλα αν αυτό το ρίσκο αποτύχει. Αυτή βέβαια είναι και η βάση, σε μεγάλο βαθμό, της ελεύθερης αγοράς, ή του καπιταλισμού. Τι συμβαίνει όμως σήμερα σε έναν τεράστιο βαθμό; Μεγάλες επιχειρήσεις, τράπεζες, πολυεθνικές, κ.ο.κ. λαμβάνουν ρίσκα, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, τα οποία όμως δεν πρόκειται να πληρώσουν ποτέ αν αποτύχουν, καθώς οι κυβερνήσεις διασφαλίζουν να τις σώσουν, με τα χρήματα των φορολογούμενων, ή αναγκάζονται να λάβουν ρίσκα που τους τα επιβάλλουν οι πολιτικοί, αν και αυτό είναι ένα θέμα για κάποιο μελλοντικό άρθρο. Το σύνηθες επιχείρημα είναι πως η μια εταιρεία ή η άλλη τράπεζα είναι «πολύ μεγάλες για να πέσουν», εννοώντας πως αν δεν σώσουμε την Χ πολυεθνική, που έλαβε ρίσκα τα οποία δεν ήταν έτοιμη να τα πληρώσει, θα ζημιωθεί σε σημαντικό βαθμό η οικονομία μας, ergo είναι στο συμφέρον μας να τους «σώσουμε». Αντιλαμβάνεται κανείς το πρόβλημα σε αυτό τον τρόπο σκέψης; Για ποιον λόγο να πληρώνουν οι φορολογούμενοι τις «ζημιές» ή τα «σπασμένα» μιας εταιρείας, όταν δεν λαμβάνουν μέρος από τα κέρδη της; Και για ποιον λόγο οι επιχειρήσεις αυτές να είναι προσεκτικές με το ρίσκο που λαμβάνουν, αν γνωρίζουν πως ότι και να γίνει, το κράτος θα τις «ξελασπώσει»; Και πως γίνεται να μιλάει κανείς για ανταγωνισμό ή για ελεύθερη αγορά, όταν κάποιες εταιρείες είναι διασφαλισμένες από το κράτος, ή να μιλάμε για δικαιοσύνη όταν ο Χ πληρώνει για έναν ρίσκο που έλαβε ο Υ;

Αξίζει να επισημάνω κάτι ιδιαίτερα σημαντικό, κλείνοντας. Δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αποκτήσει στην κοινωνία μας αρνητική χροιά η λέξη «επιτυχία». Για να προοδεύει μια χώρα, χρειάζεται να είναι και επιτυχημένη. Όμως δεν γίνεται να πετύχουμε όταν όσοι λαμβάνουν αποφάσεις, είτε στην πολιτική, είτε στην εκπαίδευση, είτε στην οικονομία, είτε στην προσωπική ζωή, δεν φέρουν καμία ευθύνη για τις πράξεις τους, ή για το αποτέλεσμα αυτών. Η ευθύνη δεν είναι μια «βρώμικη» λέξη, όσο και αν προσπαθούν κάποιοι να μας πείσουν για το αντίθετο, αλλά αντίθετα αποτελεί την βάση μιας σοβαρής κοινωνίας.