Εντελώς επιγραμματικά και λίγο θεωρητικά, για να ερμηνεύσουμε τα τραγικά γεγονότα της Κατοχής και του Εμφυλίου, αναγκαστικά πρέπει να φέρουμε στο μυαλό μας τις έννοιες της ελευθερίας και της αδικίας. Στην Κατοχή, η βίαιη στέρηση της ελευθερίας γέννησε την ανάγκη για ένοπλη αντίσταση. Μετά, στον Εμφύλιο, το συσσωρευμένο αίσθημα της αδικίας, φορτωμένο με τα ποικίλα γεγονότα του δωσιλογισμού, της συνεργασίας με τους κατακτητές, τους μαυραγορίτες, τα κατοχικά εγκλήματα και τους παρακρατικούς ταγματασφαλίτες, προσωποποιήθηκε∙ και μέσα στις μικρές κοινωνίες, όπως στα χωριά, μετατράπηκε σε προσωπική εκδίκηση. Ενός κακού, μύρια έπονται. Ανοιξε ένας κύκλος αίματος, που κράτησε αρκετά, αλλού λιγότερο κι αλλού περισσότερο, ανάλογα με την παρουσία θερμοκέφαλων ή ψύχραιμων ειρηνοποιών. Εκεί ξεδιπλώθηκαν και διάφορες παλιές αμαρτωλές ιστορίες, περιουσιακά, λόγοι τιμής και δεν συμμαζεύεται.

Με το μάτι στην ιστορία, καταλαβαίνω καλύτερα και τη δική μου γενιά. Πολλοί από εμάς στα νιάτα μας -κι εγώ μέσα- επηρεασμένοι από το έντονα άδικο κοινωνικοοικονομικό σύστημα, υιοθετήσαμε σε έναν βαθμό τη λογική της βίας και της επανάστασης με κάθε μέσο. Ήταν η δική μας αντίδραση στην αδικία που βλέπαμε γύρω μας. Προσωπικά χρειάστηκε να μπολιαστώ με τις αρχές της οικολογίας και της μη βίας για να συνειδητοποιήσω ότι η βία δεν λύνει τίποτα· απλώς ανακυκλώνει τα γεγονότα. Το δε σύστημα βολεύεται με τη βία, τη θεωρεί πάντα διαχειρίσιμη∙ και την αξιοποιεί ως εργαλείο ωφέλιμης προπαγάνδας. Έτσι μάθαμε να απαρνούμαστε τη βία και να πολεμάμε το άδικο με άλλα μέσα.

Αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο μάθημα, που πρέπει επιτέλους να περάσει σήμερα στην πολιτική ζωή και στην πρόταση κυβερνησιμότητας. Η ελευθερία και η αδικία είναι τα δύο βασικά, πρωτόγονα αισθήματα του ανθρώπου, και ειδικά της νεολαίας. Αφού το σύστημα σήμερα παράγει συνεχώς κοινωνική και οικονομική αδικία, αφού στερεί από τους νέους το μέλλον, τους βάζει ασυνείδητα στην ίδια ψυχολογική κατάσταση της «κατοχής» και του «εμφυλίου».

Η βία των νέων σήμερα, η στροφή της πολιτικής στην ακροδεξιά και τον ναζισμό, δεν έρχεται από το πουθενά. Είναι η ίδια τυφλή οργή, που αλλάζει μορφή. Αν οι κυβερνώντες δεν καταλάβουν ότι η λύση είναι η δικαιοσύνη, η ελευθερία, η δίκαιη κατανομή του πλούτου, και όχι η καταστολή, η ιστορία θα επαναλαμβάνεται πάντα, ακόμα και σε καιρό ειρήνης.

Και ναι, υπάρχει και η χειραγώγηση. Σήμερα πολύ περισσότερο που η χειραγώγηση δεν χρειάζεται μεγάλα ιδεολογικά μανιφέστα. Γίνεται πιο ύπουλα, μέσα από τους αλγόριθμους των social media, τα fake news, το διαδίκτυο, ακόμα και μέσα από κυκλώματα -οπαδικά, συμμορίες- που προσφέρουν στους νέους μια ψεύτικη αίσθηση δύναμης.

Όμως, για να πετύχει η χειραγώγηση, χρειάζεται «πρώτη ύλη». Αν το σύστημα δεν παρήγαγε πραγματική αδικία και εγκλωβισμό, κανένας δεν θα μπορούσε εύκολα να παρασύρει τους νέους. Η αδικία ανάβει τη φωτιά και οι επιτήδειοι απλώς ρίχνουν το λάδι για να τη χρησιμοποιήσουν. Γι' αυτό η σωστή κυβερνησιμότητα οφείλει να σβήνει την αδικία, να μην αφήνει έδαφος για τους χειραγωγούς.