Ένα από τα χαρακτηριστικά της σημερινής πολιτικής ζωής στην Ελλάδα είναι η εμφάνιση αρχηγικών κομμάτων. Κόμματα που γεννιούνται γύρω από ένα πρόσωπο, μια δημοφιλία, μια συγκυρία ή μια κοινωνική αγανάκτηση. Ο αρχηγός γίνεται το μήνυμα, το πρόγραμμα, η προσδοκία και, πολλές φορές, ο ίδιος ο λόγος ύπαρξης του κόμματος. Δεν χρειάζεται να πούμε ονόματα νομίζω.

Και θα πει κανείς: Μπορεί αυτό να λειτουργήσει εκλογικά; Ασφαλώς μπορεί. Μπορεί όμως να δημιουργηθεί ένα κόμμα με μακροημέρευση και ιστορικό ρόλο; Εκεί τα πράγματα δυσκολεύουν. Γιατί ένα κόμμα, που θέλει να αντέξει στον χρόνο, χρειάζεται κάτι περισσότερο από έναν δημοφιλή αρχηγό. Χρειάζεται πολιτική ταυτότητα. Χρειάζεται να απαντά με σχετικά σταθερό τρόπο σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποια κοινωνία θέλουμε και ποιο οικονομικό μοντέλο υπηρετούμε; Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η ουσιαστική διαφορά.

Τα κόμματα μακράς πνοής έχουν συγκεκριμένες κοινωνικές και ιδεολογικές αναφορές. Μπορεί να αλλάζουν πολιτικές, να προσαρμόζονται στις εποχές και να κάνουν συμβιβασμούς. Δεν αλλάζουν όμως το ποιον εκπροσωπούν και ποια βασική αντίληψη έχουν για την οικονομία, το κράτος, την κοινωνία και την ανάπτυξη.

Η Δεξιά δίνει προτεραιότητα στην ελεύθερη αγορά και την ιδιωτική πρωτοβουλία. Η σοσιαλδημοκρατία στη ρύθμιση της αγοράς, στην αναδιανομή και στο κοινωνικό κράτος. Η κομμουνιστική Αριστερά στην αλλαγή των σχέσεων παραγωγής και στην κοινωνική ιδιοκτησία. Η πολιτική οικολογία βάζει στο κέντρο τα φυσικά όρια, τη βιωσιμότητα, την ποιότητα ζωής και ένα διαφορετικό παραγωγικό μοντέλο. Αυτές οι διαφορές δεν είναι μουσειακές. Είναι το πολιτικό DNA ενός κόμματος.

Αντίθετα, ένα αρχηγικό κόμμα, που δεν έχει σαφή κοινωνικοοικονομική ταυτότητα, προσπαθεί να ψαρέψει στα θολά νερά. Απευθύνεται λίγο στη Δεξιά, λίγο στην Αριστερά, λίγο στον «κεντρώο» ψηφοφόρο, λίγο στον αγανακτισμένο, λίγο στον πατριώτη, λίγο στον αντισυστημικό. Όσο η συγκυρία το ευνοεί, αυτό μπορεί να φαίνεται ως «πολυφωνία» ή «υπέρβαση των παλιών διαχωρισμών». Στην πραγματικότητα, όμως, μοιάζει με πολιτική ασάφεια. Και η ασάφεια μπορεί να είναι χρήσιμη για να κερδίσεις μια εκλογή. Δύσκολα όμως αρκεί για να κυβερνήσεις με συνέπεια ή για να δημιουργήσεις έναν πολιτικό οργανισμό, που θα επιβιώσει μετά τον ιδρυτή του.

Γι' αυτό και δεν αρκεί να ρωτάμε ποιος είναι ο αρχηγός και πόσο δημοφιλής είναι. Πρέπει να ρωτάμε: ποιο κοινωνικό μπλοκ εκπροσωπεί; Ποιο οικονομικό μοντέλο υιοθετεί; Τι βάζει πρώτο και τι δεύτερο; Ποια είναι τα όριά του; Τι δεν πρόκειται να κάνει, ακόμη κι αν αυτό του κοστίσει ψήφους; Αυτό είναι που ξεχωρίζει ένα κόμμα από έναν εκλογικό μηχανισμό.

Ο αρχηγός μπορεί να δημιουργήσει ένα ρεύμα. Η συγκυρία μπορεί να το εκτοξεύσει. Η δημοφιλία μπορεί να το κάνει πρώτο κόμμα. Αλλά μόνο μια συνεκτική πολιτική αντίληψη, μια κοινωνική αναφορά και μια δημοκρατικά οργανωμένη συλλογικότητα μπορούν να του δώσουν διάρκεια. Γιατί τελικά οι ψηφοφόροι μπορεί να ερωτευτούν έναν αρχηγό. Δεν μπορούν όμως για πάντα να ψηφίζουν έναν έρωτα. Χρειάζονται μια πολιτική.